Érase una vez un pueblo, un viernes y una tarde. Érase también un montón de niños y niñas que bailaban por las calles alrededor de un "grande" llamado TIPULON. Los niños / as vestían con sacos y gorros llenos de cintas, algunos llevaban máscaras, y todos una alegría que contagiaba a los que desde balcones y aceras observaban. El grande cabeceaba al compás de la gaita. Su cuerpo se movía lleno de hojas de helechos de donde surgía su cara bonachona gritándonos que ya llegaba, ya llega el carnaval.
-¡Disfrazaos! ¡Travestios! ¡Gozar! ¡Comer y beber! Que es carnaval!!
Al oscurecer, los txatxos irrumpieron en las calles del pueblo al son de gaitas y txistus, unos gritando otros cantando y bailando, haciendo que las cintas de colores de sus sombreros destelleasen en la noche, agitando los brazos. Más de uno corriendo detrás de algún viandante sorprendido, que intentaba esquivar el puñado de harina, con el que le amenazaba el txatxo. Iban de "poteo" por todos los bares del pueblo hasta el aroma de las alubias con cerdo, que llega desde el puente de Tondoa, llegó a sus narices. Entonces se encaminaron a cenar a Berdintasuna, a ponerse hasta arriba, para después bajar la tripa con unos buenos bailables.
Al día siguiente continuó el carnaval, la kalejira se convirtió en la protagonista de la fiesta. En ella estaban nuevamente los txatxos, acompañados por el zanpantzar, que con ese sonido mágico que desprenden sus cencerros intentaban espantar los malos augurios. También había muchas minervas, las damas de negro, salpicando agua a diestro y siniestro, txatxos haciendo puskabiltzen, recogiendo txistorras y huevos de los vecinos para cenar esa noche y los zamaltzain a trote caballo. Todos estos personajes bailaron alrededor del grande TIPULON, un personaje que representa las fuerzas positivas de la naturaleza, al que los KEMAKULOS, los malos de la película, pretendían hostigar y dar caza.
Los kemakulos son saltarines, no paran de correr de un sitio a otro y con el humo que desprenden sus colas y sus petardos estruendosos incordian al resto de la comitiva.
Con toda esta batalla carnavalesca, tras recorrer las calles del pueblo, por fin llegaron a la Plaza, donde al fin todo el cortejo y el público en general consiguió rodear a los kemakulos para quitarles las colas, que es el sitio donde guardan su maldad, para lanzarlas a una gran hoguera y convertirlos así en txatxos. Mientras las colas ardían en la hoguera el pueblo bailó el zortziko a su alrededor.
1.-IHAUTERIAZ ISTORIO BAT
Bazen behin herri bat, ostirala eta arratsaldea. Haur pilo bat ere bazen, TIPULON izeneko "handi" baten inguruan dantzatzen ari zena. Haurren jantziak, zakuak eta xingolazko txanoak, batzuen aurpegian maskarak eta guztienean poza, balkoi eta espaloietatik so egiten zietenentzat kutsakorra zen alaitasuna.
Gaitaren doinuak handia mugiarazten zuen, eta iratzez estalitako gorputz horretatik agertzen zen aurpegi onkoteak ihauteriaren etorrera oihuka aditzera ematen zigun:
-Maskara zaitez! Bestitxuratu! Gozatu! Jan eta edan! Ihauteria heldu zaigula!
Iluntzen ari zela, txatxoek herriko kaleak hartu zituzten, gaita eta txistuen soinua jarraitzen zuten, oihuka zein abesten, dantzatzen, txapelen kolorezko zintak gauan distiraraziz, besoak agitatzen, eta bere atzetik joatearekin ibiltariak ikaratzen zituzten, horiek txatxo batzuen irin eskukadei ihes egin behar baitzizkien.
Herrian zehar tabernaz taberna zihoazen, Tondoa zubitik zetorren babarrun eta txerrikien usain gozoa usnatu arte. Ondoren, Berdintasunaraino helduta, urdaila betetzeak dantzatzera eramaten zituen.
Hurrengo egunean, ihauteria jarraitzeko, kalejira jaiaren muina bilakatu zen. Bertan, txatxoak berragertu ziren eta horiekin batera zanpantzarra, zuziekin eta zorigaiztoa uxatzeko azti-soinua sortzen duten joarekin; minerbak, txipriztintzeko ura zeramaten beltzez jantzitako damak; eta zamaltzainak, zapa-saltoka. Txatxoek puskabiltza ere egiten zuten, gauez afaltzeko auzokoen txistorra eta arrautzak eskuratzen baitzituzten. Pertsonaia horiek guztiek TIPULON handiaren inguruan dantzatzen zuten, naturaren indar positiboak adierazten zituenaren inguruan.
Gaizkileak ere baziren, TIPULON zirikatu edota harrapatu nahi zuten KEMAKULOAK; horiek saltoka, batetik bestera lasterka bukaezinean, bere buztanek kea isurtzen, eta gainerako pertsonaiak izorratzekotan leherketa zaratatsuak sortzen. Halaber, maskaratu ez zirenei ere "kasu" egiten zieten.
Ihauteri-tropela kalez kale ibili zen, lagunteriari herriko Plazan bukaera eman arte. Plazan zen jendetzak kemakuloei heldu eta txapelak kendu zizkien, gaiztakeriaren xede horiek kenduz txatxoak bihurtzen baitzituen; eta guztion zortzikoa inguratzen zuen sutean txapel-gaiztoak erre zituzten.